Beelden van een andere werkelijkheid – Altaren in het World Trade Center...

Beelden van een andere werkelijkheid – Altaren in het World Trade Center in historisch perspectief

KLEUR
Na het snijden was het middeleeuwse beeld niet af. Het werd pas als voltooid beschouwd na het aanbrengen van de polychromie. In een akkoord tussen de Brusselse schilders en beeldsnijders uit 1454 worden ongepolychromeerde beelden zelfs ‘rouw bloet’ (ruw en bloot) genoemd. [14] Vrijwel al het middeleeuwse beeldhouwwerk was bedoeld om te worden beschilderd. Pas aan het einde van Middeleeuwen liet men beschildering soms achterwege of beperkte deze tot aanduidingen van details als lippen en ogen. [15] Vanwege de dure materialen die ervoor werden gebruikt zoals goud en minerale verfstoffen, kostte de polychromie meer dan het snijden. Het belangrijkste was de vergulding: blaadjes bladgoud werden gelegd op een oranjerode boluslaag, een zeer glad gemaakt mengsel van klei en lijm. Het goud werd daarna gepolijst met bijvoorbeeld een agaatsteen of dierentand. Fijn gedetailleerde delen zoals het haar of het grondje, konden niet glanzend gepolijst worden. Hier werd matgoud gelegd op een kleeflaag, de mixtion. Over het goud kon een doorschijnende laklaag worden aangebracht, zogenaamd ‘luster’, meestal groenluster op de grondjes waar de figuren op staan en roodluster op de kleding. Luster werd op grotere vlakken over het algemeen aangebracht op bladzilver. Op het goud kon als textielimitatie persbrokaat worden aangebracht, dat bestond uit krijtlijmgrond of was, die in een vormpje werd gegoten, na uitharding uitgenomen en op de sculpturen gelijmd en verguld. De vergulding kon tevens worden verlevendigd door ingeponste patronen, zoals de brede ponsranden op de kleding en sokkels van Antwerpse en Mechelse stukken. Op de ponsranden werden vervolgens letters en vooral in Mechelen ook bloemen en vruchten geschilderd, overwegend in rood en blauw. De meest gebruikte kleuren waren rood (vermiljoen en rode lak) en blauw. Voor dit laatste gebruikte men het kostbare azuriet, een mineraal dat voor een extra diep effect meestal op een zwarte of donkergrijze grond werd aangebracht. Deze matte afwerking werd veel gebruikt voor de binnenzijde van kledingstukken.

Glanzend gepolijste vergulding
Glanzend gepolijste vergulding, voorzien van ponspatronen en kleurige rankendecoratie, op een Antwerps retabelfragment, 16de eeuw, particuliere collectie (foto Van Vlierden)

BETEKENIS
Laatmiddeleeuwse polychromie vertoont zo een heel scala aan kleuren en oppervlakte-effecten, helder- en zachtglanzend naast fluweelachtig mat. Deze veelkleurige afwerking had een meerledige functie. Door de kostbare vergulding en beschildering werden de sculpturen en gebeurtenissen naar een hoger plan getild, zowel materieel als inhoudelijk. Het kostbare en onaantastbare goud werd van oudsher geassocieerd met het goddelijke. Door het vergulden van de sculpturen was duidelijk dat hier heiligen waren afgebeeld en dat verhalen zich afspeelden in een hemelse dimensie, gesymboliseerd door de eveneens vergulde en rijk gedecoreerde baldakijnen. Zij verbeeldden en vormden onderdeel van de christelijke heilsgeschiedenis, die uiteindelijk zou leiden tot de vestiging van Gods Rijk op aarde.

Middendeel van een Zuid-Nederlands drieluikje met Bewening - begin 16de eeuw
Middendeel van een Zuid-Nederlands drieluikje met Bewening, begin zestiende eeuw, particuliere collectie (foto Van Vlierden)

De kleurensymboliek, hoewel in de Middeleeuwen zeker niet eenduidig, speelde in de beleving van de beschouwer eveneens een rol. Enig houvast biedt de opsomming van kleuren en hun betekenis door Durandus (veertiende eeuw): wit of goud werd geassocieerd met vreugde, zuiverheid en onschuld en werd gebruikt voor alle grote feesten. Rood verwees naar het bloed van het lijden maar ook naar de liefde: Christus. Zwart en paars werden gebruikt in tijden van boete, onthouding en rouw. Blauw was als kleur van kuisheid en onschuld verbonden met Maria, bruin als nederige kleur met armoede, geel duidde op verraad en afgunst, groen op hoop en nederigheid en purper verwees naar macht en koningschap. [16]

Tegelijkertijd zorgden zowel het gedetailleerde snijwerk als de kleurige beschildering, met zijn tranen, bloeddruppels, verkleurde lijkvlekken, kleurige kleding en groen geboomte voor het gewenste realisme. De beschouwer moest in staat zijn de afgebeelde verhalen te begrijpen en zich in te leven in de gebeurtenissen uit het Lijdensverhaal, om zich nader bij God te weten. Deze nadruk op de persoonlijke beleving ontwikkelde zich in de late middeleeuwen langzaam uit de mystiek binnen de leefwereld van de kloosterordes en verspreidde zich onder meer via de bedelordes van de franciscanen en dominicanen onder brede lagen van de bevolking. In onze streken speelt de geloofsbeweging van de Moderne Devotie hierin een belangrijke rol. De grondlegger van deze beweging, Geert Grote (1340-1384), riep de mensen op Christus na te volgen en sober en ingekeerd te leven. Door het lezen van religieuze teksten en het beschouwen van afbeeldingen kon de gelovige zich in het leven en lijden van Christus verplaatsen. [17] Op de middeleeuwse mens, die niet zoals wij continu als het ware met kleurige afbeeldingen ‘gebombardeerd’ wordt, moet het openen van een rijk verguld en beschilderd altaarretabel een grote indruk hebben gemaakt. De schenking van een altaarstuk was overigens niet alleen gunstig voor het zielenheil maar uiteraard ook een statussymbool. Het is in deze complexe context dat de middeleeuwse altaarretabels begrepen moeten worden.

NO COMMENTS

Why not leave a comment, if you can hardly resist the urge to do so?